پل های پشت سر: نگاهی به تاریخ حمل و نقل هوایی تا دوره شکوفایی

نوشته شده توسط در مارس 19, 2017 در گروه دسته‌بندی نشده, وبلاگ | دیدگاه‌ها برای پل های پشت سر: نگاهی به تاریخ حمل و نقل هوایی تا دوره شکوفایی بسته هستند

پل های پشت سر: نگاهی به تاریخ حمل و نقل هوایی تا دوره شکوفایی

در روزهای شادکامی از وصول وثوق اخبار مسرت بخش برای حمل و نقل هوایی ایران و نمایان شدن نوری تابان از امید به افق هوانوردی کشور ، خوب است گذری سطحی به تاریخ هوانوردی ایران داشته باشیم و مروری کنم از شکل گیری حمل و نقل هوایی مملکت تا روزگاری که در زمانه خود از برترین های جهان بودیم.

همانگونه که همواره اشاره داشتم ، مدیر توسعه گرا باید تاریخ و گذشته را به خوبی بداند تا با درک وضعیت حال بتواند نقشه راه توسعه برای آینده را به خوبی ترسیم کند و برای تحقق آن قدم بردارد.
این منظور بدین معنی است که چه بودیم ، چه هستیم و چه قرار است که باشیم.
لذا از همکاران و دستندرکاران تقاضامندم تا تاریخ هوانوردی کشور را خوب مطالعه کنند و بدانند چه بر ایران ما گذشته است ، چرا که کلید بسیاری از تصمیمات درست در گنجینه تاریخ نهفته است که شاید این ضرب المثل به کار آید که آزموده را آزمودن خطاست.
البته بیش از هر موضوعی ، کیفیت نیت مطالعه و گردآوری تاریخ ، ثبت و ضبط آن و انتقال به آیندگان است تا بدانند چه بودیم و چه بر ما گذشت و به چه افقی راه را ادامه دادیم.

%postname%

با این حال مختصرا پیرامون گذشته ای سخن خواهم گفت که این مملکت تجربه کرده است تا از دل آن در فرصت های بعدی به نکاتی تحلیلی بپردازیم و نشان دهیم که تاریخ در حال تکرار است و هست.

سال 1304 را باید سر آغاز هواپیمایی تجاری یا غیر نظامی در ایران دانست. درست 22 سال پس از پرواز برادران رایت. در تاریخ 20 بهمن 1304 لایحه ای 12 ماده ای به تصویب مجلس شورای ملی وقت رسید که بر اساس آن حق انحصاری برقراری شبکه پروازی و ایجاد خطوط پستی هوایی و مسافری به مدت 5 سال به یک شرکت آلمانی به نام “یونکرس” واگذار شد که این شرکت متعهد گردید علاوه بر خدمات هوایی و پستی در صورت جنگ و انقلابات داخلی نیز سرویس خود را در اختیار ایران قرار دهد. بدین صورت اولین حمل و نقل هوایی داخل کشوری در مقیاس بسیار کوچک شکل گرفت.اولین پرواز های این شرکت درست 1 سال بعد و از بهمن سال 1305 بین مسیر های تهران به انزلی و تهران به بوشهر با هواپیمای یک موتوره یونکرس اف 13 که ملخی بوده و حداکثر گنجایش ظرفیت 6 نفر را داشته ، برقرار گشت و به نام “بلبل” نام گذاری شد. 1 سال بعد با تاسیس شرکت یونکرس ایران ، اراضی دوشان تپه که خود داستان جالب و شنیدنی دارد به این شرکت واگذار شد تا مرکز تعمیرات و نگهداری هواپیماهایی باشد که به 4 فروند افزایش یافته بود و تا 10 فروند و از نوع دبلیو 33 نیز افزایش می یافت.این سر آغاز شکل گیری فرودگاه دوشان تپه است که امروزه مقر ستاد نیروی هوایی است.
با این حال در طول 2 سال بهره برداری یونکرس 3500 ساعت پرواز طی 1870 پرواز با جابه جایی 3768 نفر ثبت شد.
قیمت بلیت پروازها هم متوسط 40 دلار بود که نسبت به دوران خود ، بسیار گران بود.

 

%postname%
جالب است بیان شود ، اولین خلبان ایرانی که در فعالیت های هواپیمایی تجاری خدمت نمود ، پسر محمدعلی خان فرزین وزیر خارجه حکومت پهلوی اول بود که فرزندش در آلمان تحصیل و خلبانی را آموخته بود. پسر آقای فرزین به عنوان خلبان یونکرس وارد ایران شده و در طول فعالیت این شرکت پرواز می نمود.

با این حال هیچ نظام سازمانی و حاکمیتی ناظر بر امور فعالیت های هوایی غیر نظامی نبود و اداره این امور به نیروی هوایی تازه تاسیس سپرده شد که در اولین اقدام رسمی در جهت تفکیک فعالیت های هوانوردی نظامی از غیرنظامی در سال 1315 اجرایی شد و وزارت پست و تلگراف با تشکیل یک مجموعه حمل و نقل هوایی با تجاربی که از شرکت یونکرس بدست آورده بود و با دایر نمودن دفتری در محل وزارت خانه و خرید 2 فروند هواپیمای دو موتوره “دراگن” نسبت به برقراری شبکه پروازی پستی و بعضا مسافری مابین شهرهای تهران ، کرمانشاه ، تبریز ، بغداد ، اصفهان ، شیراز ، بوشهر و مشهد اقدام کرد و بدین ترتیب شالوده حمل و نقل هوایی غیرنظامی شکل گرفت. در سال 1317 نیز باشگاه خلبانی هواپیمایی تأسیس شد و با خرید 20 فروند هواپیما نسبت آموزش و تربیت خلبانان غیرنظامی اقدام کرد.

 

اولین مقررات هواپیمایی غیرنظامی در همان سال 1317 به تصویب هیئت وزیران رسید. جالب آن که تا سال 1325 هواپیمایی به صورت متمرکز و تخصصی دارای هیچ اداره یا متولی رسمی نبود و اداره راه کشور مسئولیت آن را بر عهده داشت تا اینکه در مردادماه سال 1325 اداره ای به نام اداره کل هواپیمایی کشوری با یک رئیس و یک کارمند با در اختیار گرفتن دفتری در ساختمان شمس العماره ،شکل گرفت و سال بعد با ساخت فرودگاه مهرآباد به این فرودگاه منتقل شد و از آن به بعد بود نسبت به ساماندهی و تدوین قوانین و مقررات مرتبط با هوانوردی غیرنظامی اقدام شد تا اینکه در 25 تیر 1328 با تهیه و تدوین مجموعه قوانین و مقررات هواپیمایی کشوری توسط متخصصینی همچون آقایان خوشبین ، صفوی و افشار و تصویب شورای ملی وقت قانون هواپیمایی کشوری مشتمل بر 35 ماده به وزارت راه و ترابری ابلاغ شد و در 28 تیر همان سال ایران رسماً به عضویت سازمان جهانی هواپیمایی کشوری “ایکائو” درآمد و پس از آن هیئتی نیز از ایکائو جهت هماهنگی های اجرایی و بین المللی وارد ایران شد.
مسئولیت های هواپیمایی کشوری در بدو تأسیس به شرح ذیل تعیین شده بود.(برگرفته از کتاب قانون تشکیل هواپیمایی کشوری)

%postname%

1.صدور اجازه پرواز به هواپیماهای غیرنظامی و خارجی
2.صدور گواهینامه خلبانی
3.صدور گواهینامه قابلیت پرواز (صلاحیت فنی هواپیما)
4.صدور گواهینامه ثبت هواپیما
5.نظارت بر ایمنی شرکت های هواپیمایی
6.احداث فرودگاه و نصب تجهیز دستگاه های ناوبری
7.ارائه خدمات مراقبت پرواز
8.ارائه خدمات هواشناسی

اداره کل هواپیمایی کشوری در سال 1353 تا سازمان ارتقاء پیدا کرده و تحت پوشش وزارت جنگ وقت (وزارت دفاع فعلی) قرار گرفت و پس از پیروزی انقلاب و در 7 اسفند 1357 با مصوبه شورای عالی انقلاب ، مجدد زیر نظر وزارت راه و ترابری قرار گرفت.

در همان سال تأسیس اداره کل هواپیمایی کشوری ، اولین شرکت هواپیمایی ایرانی هم با زمینه حمل و نقل بار و مسافر با بهره گیری از هواپیماهای DC-3 خریداری شده از باقی مانده ناوگان ارتش آمریکا در جنگ جهانی دوم و با اخذ مجوز از اداره کل تازه تأسیس هواپیمایی کشوری ، با سرمایه گذاری عده ای از تجار و صنعتگران ، توسط حسن (رضا)افشار تأسیس شد.
این شرکت ، شرکت سهامی هواپیمایی ایران یا ایرانین ایرویز نام گرفت و فعالیت خود را با 4 فروند هواپیمای داکوتا DC-3 آغاز کرد و بعدها تعدادی هواپیمای دی سی ۴ و وایکانت نیز به ناوگان ایرانین ایرویز اضافه شد.
در سال 1333 نیز شرکتی دیگر توسط احمد شفیق به نام پرشین ایر سرویس (PAS) تأسیس شد که ابتدا از هواپیماهای یورک و بعد از هواپیماهای DC-7 اجاره شده از شرکت سابانا اسکاندیناوی ، اول با حمل و نقل بار و بعدها با حمل و نقل مسافر ، خدمات هوایی را آغاز و ادامه داد.

 

در اواخر دهه 1330 افسری نظامی به نام خلبان علی محمد خادمی که سابقه پرواز برای شرکت سهامی هواپیمایی ایران را نیز داشت ، طرحی را آماده می کند که کشور باید یک شرکت هواپیمایی ملی و حامل پرچم ایران داشته باشد. طرح مذکور به شخص اول مملکت در آن دوران ارائه می شود و با نظر موافق وی و با ادغام شرکت های هواپیمایی ایرانین ایرویز و پرشین ایر سرویس شرکت هواپیمایی جدیدی با نام هواپیمایی ملی ایران تأسیس شد که به اختصار هما نام گرفت و در عرصه بین المللی با نام IRAN AIR شناخته گردید.
این شرکت با سرمایه 50 میلیون تومان تأسیس شد که دولت 50 درصد آن را متعهد شده و مابقی تا 5 میلیون تومان به صورت نقدی توسط دولت وقت پرداخت و باقی سرمایه به صورت غیرنقدی و با نام هواپیماهای 2 شرکت ادعام شده و دیگر تجهیزات محاسبه شد.
این شرکت در 5 اسفند 1340 رسما تاسیس می شود و لایحه قانونی آن در 28 اسفند همان سال در مجلس به تصویب می رسد و اولین جلسه هیئت مدیره ، 1 روز قبل از تصویب لایحه قانونی با ریاست هیئت مدیره تیمسار خاتم فرمانده وقت نیروی هوایی و مدیریت عاملی تیمسار علی محمد خادمی و با حضور رییس سازمان برنامه و بودجه ، وزیر راه و ترابری ، رییس هواپیمایی کشوری و یک شخصیت حقیقی که سابقا از وزرا بود در محل دفتر مرکزی واقع در خیابان ویلا ( نجات اللهی / دفتر فروش فعلی) تشکیل شد.
در این جلسه ، لایحه ای که قرار بود روز بعد به مجلس برود مورد بررسی قرار میگیرد و همچنین مصوب می شود که آقای خادمی در طول 2 ماه ، نسبت به خرید سهام 2 شرکت سهامی هواپیمایی ایران و پارس و ادغام این دو اقدام کند که شامل انتقال بیش از 700 نفر پرسنل و مدیران این شرکت ها به هواپیمایی جدیدالتاسیس بود. این شرکت پروازهای خود را با هواپیماهای داگلاس دی سی ۳، دی سی ۶، وایکانت آغاز نمود. خلبانان بزرگوار بهبودی ، زاهدی ، مدنی ، عبدالهی فر ، تیمسار از اولین خلبانان ایران ایر بودند.
تا اینکه 3 سال بعد شخص خادمی طرح جامع توسعه هواپیمایی ملی ایران رو با بهره گیری از نظر مشاوران مجرب بین المللی تدوین کرد و با اجاره یک فروند هواپیمایی بوئینگ 727 مدل 100 از کمپانی بوئینگ رسماً وارد طرح توسعه شده و ناوگان ایران ایر از هواپیماهای قدیمی و ملخی به هواپیماهای جت تغییر کرد و در مدت کوتاهی با سفارش هواپیماهای برد کوتاه ، برد متوسط و برد بلند از نوع به ترتیب بوئینگ 737 ، 727 ، 707 و 747 عصر طلایی خود را در دنیای حمل و نقل هوایی آغاز کرد. این شرکت با مدیریت مرحوم خادمی و تیمی از مجربترین معاونین و مدیران ارشد و استفاده تمام از ظرفیت و نظر مشاوران داخلی و خارجی راه توسعه و موفقیت را به سرعت طی کرد که در طول 10 سال ناوگان هما به بیش از 20 فروند هواپیمای جت بویینگ رسید و در این راه ، هواپیماهای دی سی 8 و دی سی 9 و فوکر 28 و فوکر 27 را به صورت آزمایشی در ناوگانخود وارد نمود که مورد تایید قرار نگرفت.
با خرید بوئینگ‌های ۷۴۷ اس پی، ایران ایر ، این هواپیماهای دوربرد را در مسیر تهران به نیویورک به کار گرفت و به این ترتیب طولانی‌ترین خط هوایی بدون توقف جهان را راه اندازی کرد. همچنین در حدود سال های 51 و 52 ایران ایر با نظر شخص اول مملکت و بدون رضایت مرحوم خادمی ، قرارداد خرید دو فروند هواپیمای مافوق صوت کنکورد را با کنسرسیوم انگلیسی/فرانسوی سازنده این هواپیما به امضاء رساند که درنهایت با درایت مدیریتی مرحوم خادمی این قرار داد ملغی شد. پس از این با تخصص تیم مدیریتی مهندسی و تعمیرات ایران ایر که در رأس آن مهندس احمد ناظمی جوان بود ، این شرکت به عنوان بهترین شرکت هواپیمایی دنیا در ایمنی پرواز مطرح شد. همچنین مرحوم خادمی توانست در سال 1970 طی اجلاس “یاتا” بر مسند ریاست انجمن بین المللی حمل و نقل هوایی بنشیند و بیش از پیش باعث اعتلای نام ایران ایر شود. همچنین در سال 1356 ایران ایر قرارداد خرید هواپیمایی ایرباس 300 را با کمپانی ایرباس در تهران به امضاء رساند که بدین ترتیب اولین بهره بردار هواپیمای ایرباس در منطقه خاورمیانه لقب گرفت.

 

به هر حال رشد صعودی ایران ایر با مدیریت درخشان مرحوم خادمی تا سال 1357 ادامه داشت که به دلیل شرایط خاص کشور در آن زمان و فوت ناگهانی ایشان در چند ماه قبل از پیروزی انقلاب متوقف شد اما با دلسوزی و درایت پرسنل متخصص و تربیت شده علی محمد خادمی ، این شرکت را با تمام توان مدیریت کرده و می بینیم آنچه امروز ایران ایر ، به پشتوانه آن اداره می شود ، همین غیرت و دلسوزی خانواده همائیان بوده است.

 

و در ادامه در سال های مابین 1338 تا 1347 چند شرکت هواپیمایی دیگر تأسیس شدند و که بیشترین تمرکز آن ها بر هوانوردی عمومی و حمل و نقل هوایی منطقه ای بود.
هواپیمایی پارس با مدیریت تیمسار رفعت ، ایرسرویس با مدیریت مهندس انوشیروان جهانبانی و شرکت های هور آسمان (نماینده سسنا و پایپر در ایران
) و شرکت ایرتاکسی ، از جمله آن ها بودند. این شرکت ها در تاریخ 7 اسفند 1357 با مصوبه شورای عالی انقلاب در یکدیگر ادغام شده و طی مصوبه لایحه قانونی در مجلس به تاریخ تیر ماه 1359 ،شرکت خدمات هوایی کشور / آسمان تأسیس شد که انشاالله در فرصتی دیگر به بررسی روند تاسیس و فعالیت آنها خواهم پرداخت تا تصمیمی که امروز برای نوسازی ناوگان پس از تحریم گرفته شده با آن دوران مقایسه شود و خود نشان از تصمیمی عجولانه و احساسی دارد.

 

سعی بر این بود کوتاه و گذرا یادی از تاریخی کنیم که مجدد در حال تکرار است و اتفاقات رخ داده در این روزها ، نا خواسته ما را به 50 سال پیش از این میبرد که در آن دوران نیز چنین تصمیماتی اخذ شد اما با درایتی بیش از حال و با نگاهی عمیق به آینده و تبیین نقشه راهی نوین با بهره گیری از توان متخصصین و ایجاد زیرساخت های لازم در چشم انداز تعریف شده که امروز ، همان روزهاست.
اما 50 سال بعد.

 

امید به همت عزیزان مملکت ، جوانان و متخصصین صنعت هوانوردی بسته ایم تا شاید بار دیگر نام هواپیمایی ملی ایران را بر بام افتخارات هوانوردی ایران و جهان ببینیم.
که خود اعتلای نظام مقدس جمهوری اسلامی را به همراه خواهد داشت.

روح تاثیر گذاران حمل و نقل هوایی ایران شاد.
آرمان بیات